يادگيري يكي از مهمترين شاخه هاي تخصصي علم روانشناسي است و به عنوان يك اهرم قوي نقش بزرگي در گسترش علم روانشناسي ايفا نموده است . باتوجه به اهميت ايجاد علاقه در دانش آموزان ، برانگيختن حس كنجكاوي، آنان و درگير كردن آنها در يك فعاليت ، در مقابل استفاده از روش هاي منفعلانه ، بهره گيري از رويكردهاي يادگيري براي  كمك به رشد آنان بسيار مناسب است. نقشه مفهومي به يك بازنمايي تصويري و كلامي از مفاهيم و روابط مهم ميان آنان گفته مي شود. هدف نقشه مفهومي اين است كه به يادگيرنده كمك نمايد تا يك بازنمايي تصوير روشن از آنچه قرار است آموخته شود ، درست كند‌(سيف ،1380 ).   از ديدگاه نظريه خبرپردازي ، يادگيري فعاليتي مستمر براي پردازش اطلاعات مي باشد بدانگونه كه يادگيري فرايند دريافت محرك هاي محيطي به وسيله گيرنده هاي حسي ، و گذر از حافظه حسي و حافظه كوتاه مدت و به رمز درآوردن و معني دار شدن محرك ها و نهايتا قرار گرفتن در حافظه دراز مدت تعريف شده است. بنابرين يادگيري زماني صورت مي گيرد كه اطلاعات تمام مراحل حافظه را طي كرده باشد و وارد حافظه دراز مدت شود. خبرپردازان با استفاده از عملكرد حافظه درازمدت و ذخيره سازي اطلاعات در حافظه معنايي كه به صورت طرحواره يا برنامه انجام مي گيرد. به يك روش آگاهانه خلاصه كردن و مرتب نمودن اطلاعات ، كه از كلمه ها ، نمادها ، علائم و خطوط براي نمايش دادن و روابط ميان اجزاي اطلاعات استفاده مي شود، با نام نقشه مفهومي دست يافتند و آن را وسيله اي مؤثر براي يادگيري قلمداد نمودند.نقشه مفهومي داراي انواع گوناگوني است از جمله مي توان به طرح خلاصه اي ، سازماني ، هرمي شعاعي ، سلولي ، همپوشي و درختي اشاره نمود. نواك جي دي  (2003 ) در مقاله اي بيان نمود ، معلم هايي كه از نقشه مفهومي براي سازماندهي آموزش دروس به دانش آموزان استفاده مي كنند ، با سرعت بيشتري مطالب را به آنها تفهيم مي كنند.در تحقيقي كه توسط سنجيتا گاليتي روي دانش آموزان دبيرستاني انجام شده بود (2005) دانش آموزاني كه آموزش هاي نقشه مفهومي دريافت كرده بودند نسبت به گروهي كه متدهاي سنتي آموزش ديده بودند. به طور چشمگيري امتياز بيشتري كسب كردند. همچنين اين محققين دريافتند كه دانش آموزاني كه توانايي متوسطي دارند از نقشه مفهومي نسبت به آموزش سنتي سود بيشتري كسب مي كنند.تحقيق ديگري كه توسط جان فريدريك اسكاندريت (2005) روي دانش آموزان انجام شده بود دريافتند كه آموزش نقشه مفهومي روي مهارت هاي شنيداري تأثير مثبتي دارد.

بحث و نتيجه گيري

واينستاين و ماير(1986،به نقل از دمبو، 1994 ) معتقدند كه خلاصه نويسي و نقشه مفهومي مي تواند استراتژي مفيدي باشند. چون يادگيرنده را در تحليل ساختار متن كمك مي كنند.نظريه هاي تدريس – يادگيري در جهت دادن به فعاليت هاي آموزشي تأثير بسياري دارند. معلمان و برنامه ريزان درسي در چهارچوب نظريه ها مي توانند به جهان تعليم و تربيت از منظر خاصي بنگرند و بر جنبه هاي مختلف كلاس درس تأكيد نمايند (همان ، 1979 ،به نقل از شعباني ، 1382 ) . .براي اينكه دانش آموزان خوب و خلاق تربيت كنيم، بايد در برنامه هاي مدارس روشهايي گنجانده شود كه از طريق آنها دانش آموزان قابليت هاي چگونه آموختن را از طريق نظم فكري بياموزند. محيطهاي آموزشي بايد به صورتي سازماندهي شوند كه دانش آموزان را به جاي ذخيره سازي حقايق علمي با مسائل درگير سازند، مسائلي كه در زندگي واقعي با آنها مواجه مي شوند. روشهاي ابتكاري منطبق با زندگي موقعيت هاي آموزشي را جذابتر و رغبت و تلاش دانش آموزان را براي يادگيري فزونتر خواهد ساخت ( شعباني ، 1382) روش نقشه مفهومي را مي توان همراه ساير روش هاي يادگيري ويا به تنهايي مورد استفاده قرار داد . واينستاين و ماير (1986) معتقدند كه خلاصه نويسي ، سازماندهي و  نقشه مفهومي مي تواند استراتژي مفيدي باشند.چون يادگيرنده را در تحليل ساختار متن كمك مي كنند.

پيشنهادهاي كاربردي

-  به دانش آموزان كمك كنيم تا آنچه راكه مي آموزند به مفهوم جامعتري ربط دهند، به اصول اساسي دست يابند،  از يادگيري لذت ببرند و نگرش مثبتي به يادگيري و مدرسه بيابند.  - باافزايش رضايت دانش آموز از يادگيري ، خودكارآمدي را افزايش داده و از ميزان وابستگي يادگيرنده به معلم و كتاب بكاهيم - برپا كردن كارگاههاي آموزشي براي معلمان بر اساس رويكرد افدوت و نقشه مفهومي  - پيشنهاد مي شود راهبردهاي يادگيري در چهارچوب آموزش ضمن خدمت به معلمين مقاطع مختلف تحصيلي و مشاوران داده شود - آموزش راهبردهاي يادگيري در محتواي برخي از دروس اصلي و اختياري مقاطع راهنمايي و دبيرستان گنجانده شود.   - به جاي استفاده از سازماندهي مطالب درسي و علامت گذاري و حاشيه نويسي از نقشه مفهومي استفاده نمايند كه اين روش در تحليل ساختار متن  و درك بهتر مطالب به دانش آموزان كمك كننده است

■  نوشته : عاليه شاطرلو ، كارشناس ارشد روانشناسي تربيتي